سقوط ۶۰ درصدی فروش نمایشگاه کتاب

مثبت نیوز – رویدادی که قرار بود اردیبهشت‌ماه در مصلای تهران به صورت حضوری برگزار شود، با مصوبه شورای سیاست‌گذاری کاملاً آنلاین شد.

بررسی کارنامه این دوره نشان‌دهنده کاهش چشمگیر و حدود ۶۱ درصدی آمار فروش نسبت به بخش مجازی سال گذشته است؛ افت کم‌سابقه‌ای که ریشه در تغییر ساختار تخصیص یارانه‌ها، حذف بن‌های دانشجویی و کاهش توان خرید فرهنگی جامعه دارد و چالش‌های عمیقی را در زنجیره توزیع و منافع صنف کتاب‌فروشان آشکار ساخته است.

تصمیم‌گیری در خصوص ساختار اجرایی سی‌وهفتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در سال ۱۴۰۵، تحت تأثیر متغیرهای مختلف منطقه‌ای، دغدغه‌های لجستیکی و امنیتی و عدم آمادگی برخی از ناشران برای حضور فیزیکی قرار گرفت.

این رویداد که طبق برنامه‌ریزی‌های اولیه قرار بود از تاریخ ۲۳ اردیبهشت تا ۲ خرداد ۱۴۰۵ به صورت حضوری در مصلای امام خمینی (ره) برگزار شود، با مصوبه نهایی شورای سیاست‌گذاری به بستری کاملا غیرحضوری انتقال یافت. این تصمیم منجر به شکل‌گیری «هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران» در سامانه الکترونیکی شد.

سامانه ثبت‌نام ناشران داخلی برای حضور در این رویداد از تاریخ ۷ تا ۱۷ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ فعال شد و متعاقبا مهلت ثبت‌نام به دلیل درخواست‌های صنف نشر تا روز شنبه ۱۹ اردیبهشت تمدید گردید. خانه کتاب و ادبیات ایران به عنوان مجری طرح، مرکز تماس نمایشگاه را جهت پاسخگویی به کاربران در ساعات ۹ تا ۱۸ فعال نمود.

بر اساس دستورالعمل‌های صادره، سازوکار حمایتی این دوره تغییرات اساسی را تجربه کرد. یارانه خرید کتاب برای عموم مردم سراسر کشور با کد ملی، معادل ۱۰ درصد تخفیف خرید تا سقف ۲ میلیون تومان تعیین شد. در این ساختار، هر خریدار برای بهره‌مندی از حداکثر سقف خرید (۲ میلیون تومان)، مبلغ یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان پرداخت می‌کرد و مابقی مابه التفاوت یعنی ۵۰۰ هزار تومان از محل اعتبارات مشترک وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ناشر تأمین می‌شد. همچنین ناشران موظف به ارائه تخفیف ۱۵ درصدی بدون سقف خرید روی آثار خود بودند. در کنار ناشران، مراکز توزیع بزرگ نظیر موسسه شهرکتاب نیز در نمایشگاه مشارکت داشتند و با ارائه تخفیف‌های ویژه ۲۵ تا ۷۵ درصدی روی کتاب‌های خارجی و زبان اصلی در بخش جستجوی پیشرفته سامانه، اقدام به عرضه آثار کردند.

پوستر هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، طراحی مرجان جلالی و مدیریت هنری داوود ارسونی، با شعار «بخوانیم برای ایران» منتشر شد. این اثر با پالت رنگی پرچم ایران و چیدمان موزاییکی کتاب‌ها، نمایی از نقشه و هویت ملی را به تصویر کشیده است. همچنین فرم‌های هندسی بالا و پایین پوستر، تلفیقی از کتاب‌های گشوده و ابزارهای دیجیتال مانند تبلت و موبایل را تداعی می‌کنند که در کنار تایپوگرافی مدرنِ الهام‌گرفته از خوشنویسی، پیوند میان میراث کهن و مطالعه برخط را به نمایش می‌گذارد.

بررسی آمارهای روزانه ثبت‌شده در سامانه نشان‌دهنده شتاب گرفتن تدریجی خریدها هم‌زمان با تمدید دو روزه نمایشگاه است. این رویداد که ابتدا مقرر بود در ۲ خرداد پایان یابد، به دلیل حجم سفارش‌ها تا پایان روز دوشنبه ۴ خردادماه تمدید شد. جریان ثبت سفارش‌ها در روزهای مختلف به شرح زیر گزارش شده است:

روزهای نخستین: در نخستین ساعات آغاز فعالیت سامانه، ۲۱ هزار و ۵۰۰ جلد کتاب به فروش رسید.

روزهای میانی: تا روز سوم فعالیت، میزان نسخه‌های فروخته‌شده به ۱۳۵ هزار و ۲۸ نسخه رسید. تا روز پنجم نیز فروش ۲۵۵ هزار و ۳۵۴ نسخه ثبت شد.

روز نهم (یکشنبه ۳ خرداد): مجموع سفارش‌های ثبت‌شده در سامانه به ۲۴۲ هزار و ۷۲۸ مورد رسید. ناشران داخلی ۴۷۷ هزار و ۷۳۲ عنوان کتاب چاپی و دیجیتال و ناشران خارجی ۱۸ هزار و ۴۵۹ عنوان کتاب را در سامانه بارگذاری کرده بودند. در این روز میزان عناوین فروخته‌شده به ۱۲۰ هزار و ۳۷۱ عنوان (۱۱۸ هزار و ۹۳۶ عنوان داخلی و ۱ هزار و ۴۳۵ عنوان خارجی) و مجموع نسخه‌های خریداری‌شده به ۶۱۹ هزار و ۶۵۰ نسخه رسید.

روز دهم و پایانی (دوشنبه ۴ خرداد): تا ساعت ۱۴ روز پایانی، تعداد سفارش‌ها به ۲۹۵ هزار و ۲۴۲ مورد افزایش یافت. در مجموع ۱۲۶ هزار و ۶۳۱ عنوان کتاب به فروش رسید که سهم ناشران داخلی ۱۲۵ هزار و ۸۶ عنوان و سهم ناشران خارجی ۱ هزار و ۵۴۵ عنوان بود. مجموع نسخه‌های فروخته‌شده در پایان به ۶۹۷ هزار و ۲۹۹ نسخه رسید که از این تعداد ۶۹۴ هزار و ۷۵۱ نسخه مربوط به ناشران داخلی و ۲ هزار و ۵۴۸ نسخه متعلق به آثار ناشران خارجی بود.

به موازات فرآیند فروش، ساختار لجستیک و توزیع پستی نیز آمار خود را به ثبت رساند. فرهاد محمدی، مدیرکل بازاریابی و فروش شرکت ملی پست، آمارهای پستی را تا روز هشتم نمایشگاه به شرح زیر اعلام کرد:

کل مرسولات ثبت‌شده ناشران: ۲۹۵ هزار مرسوله

مرسولات دارای بارکد پستی: ۱۹۹ هزار و ۲۹۲ مرسوله

مرسولات تحویل داده شده به دفاتر پستی: ۱۲۷ هزار و ۸۴۱ مرسوله

مرسولات توزیع‌شده نهایی: ۵۴ هزار و ۲۵۶ مرسوله

میانگین زمان ارسال و توزیع: حدود یک روز و نیم

طبق داده‌های شرکت پست، سبک‌ترین مرسوله ۵۰ گرم و سنگین‌ترین آن حدود ۱۰ کیلوگرم وزن داشته است. همچنین کم‌ارزش‌ترین مرسوله ثبت‌شده از نظر مالی حدود ۱۰۰ هزار تومان و پُرارزش‌ترین مرسوله بالغ بر ۳۵ میلیون تومان قیمت‌گذاری شده بود. استان‌های تهران، خراسان رضوی و اصفهان به ترتیب سه استان پیشتاز در خرید کتاب بودند. مرحله اول تسویه حساب با ناشران نیز در روز دوشنبه ۴ خرداد انجام شد و مطالبات مربوط به بسته‌هایی که از روز اول تا ساعت ۱۲ روز شنبه ۲ خرداد به دست خریداران رسیده بود، پرداخت گردید.

ارزیابی روندهای حاکم بر بازار نشر از طریق مقایسه آماری ادوار مختلف نمایشگاه مجازی امکان‌پذیر است. نخستین دوره نمایشگاه مجازی کتاب تهران در سال ۱۳۹۹ به دلیل محدودیت‌های شیوع کرونا شکل گرفت و در دوره‌های بعدی به عنوان بخش مکمل یا مستقل ادامه یافت. جداول زیر نشان‌دهنده تغییرات حجم فروش، مبالغ تراکنش‌ها و سهم پدیدآورندگان در دوره‌های مختلف است:

جدول ۱: مقایسه آمار فروش و قالب برگزاری ادوار نمایشگاه مجازی (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵)

جدول ۲: روند اقبال به آثار تألیفی در مقابل ترجمه در بستر مجازی

بررسی داده‌های حاصل از سامانه تصویر کتاب ایران (تکتا) نشان‌دهنده رشد تدریجی سهم آثار تألیفی در سبد خرید مخاطبان در دوره‌های مختلف نمایشگاه مجازی است:

تحلیل کارنامه آماری هفتمین دوره نشان‌دهنده کاهش چشمگیر میزان فروش نسبت به سال گذشته است. در سال ۱۴۰۴ (دوره سی‌وششم نمایشگاه)، در مجموع هر دو بخش حضوری و مجازی بیش از ۳ میلیون نسخه کتاب به فروش رفت که سهم بخش مجازی به تنهایی بالغ بر ۱.۸ میلیون جلد بود. اما در سال ۱۴۰۵، مجموع نسخه‌های خریداری‌شده در سامانه به ۶۹۷ هزار و ۲۹۹ نسخه کاهش یافت که نشان‌دهنده افت حدود ۶۱ درصدی در بخش مجازی و کاهش نزدیک به ۸۰ درصدی کل فروش کتاب نسبت به سال قبل است.

چهار عامل ساختاری در شکل‌گیری این روند نزولی نقش داشته‌اند:

• کاهش توان خرید فرهنگی و شرایط اقتصادی پساجنگ

• تغییر در فرآیند تخصیص یارانه‌ها و حذف بن‌های خرید

• فقدان جاذبه تبلیغات فیزیکی و کنش‌های ترویجی

• تداخل منافع ناشران و کتاب‌فروشان در بستر فروش آنلاین