کانال سوئز و پاناما چقدر درآمد دارند؟

مثبت نیوز – گزارش تحقیقی پایگاه «مثبت نیوز» را می خوانید.

بر اساس گزارش‌های سازمان اداره کانال سوئز تعداد کشتی‌های عبوری از کانال سوئز از سال 1975 تاکنون تغییرات قابل‌توجهی را تجربه کرده‌اند. در سال 1975 و 1976 تعداد سالانه کشتی‌های عبوری از این مسیر به ترتیب 5600 فروند (روزانه 27 فروند) و 16800 فروند (روزانه 46 فروند) بوده است. این تعداد در بیشترین حد خود در سال 2023 به 26 هزار و 434 فروند (روزانه 72 فروند) رسیده؛ اما در دو سال اخیر با ناامن شدن تنگه باب‌المندب، عبور و مرور کشتی‌ها از کانال سوئز به طور قابل‌توجهی کاهش یافته، به‌طوری‌که تعداد کشتی‌های عبوری از این مسیر در سال 2024 و 2025 به ترتیب 13.2 و 12.7 هزار فروند یا روزانه 36 و 35 فروند بوده است. این یعنی طی دو سال اخیر تردد کشتی از مسیر کانال سوئز کاهش 50 درصدی داشته است. همچنین بار عبوری از کانال سوئز از حدود 50 و 188 میلیون تن در سال‌های 1975 و 1976 (به ترتیب روزانه 240 هزار و 513 هزار تن) به حدود 1.6 میلیارد تن (روزانه 4.3 میلیون تن) تا سال 2023 رسیده بود که این مقدار در دو سال 2024 و 2025 به ترتیب به 524 و 522 میلیون تن (یعنی روزانه 1.4 میلیون تن) رسیده است.
بررسی داده‌های ۲۵ساله سازمان اداره کانال سوئز نشان می‌دهد میزان درآمد کانال سوئز از حدود 2 میلیارد دلار در سال‌های 2000 تا 2003 به 5 تا 6 میلیارد دلار در سال‌های 2008 تا 2020 رسیده است. این عدد در سال‌های 2021، 2022، 2023، 2024 و 2025 به ترتیب 7، 8، 10.3، 4 و 4.2 میلیارد دلار بوده، بنابراین بالاترین درآمد این گذرگاه برای دولت مصر در سال 2023 با رقم 10.3 میلیارد دلار رقم خورده است. در دو سال اخیر به واسطه اختلال در تنگه باب‌المندب، درآمدهای مصر از این تنگه به شدت کاهش یافته و به حدود 4 میلیارد دلار رسیده است.

بررسی وضعیت درآمدزایی کانال پاناما نیز حائز اهمیت است. این گذرگاه معادل یک‌پنجم (حدود 26 درصد) تنگه هرمز و نصف کانال سوئز (حدود 52 درصد) تردد کشتی دارد. بر اساس داده‌های رسمی اداره کانال پاناما (ACP) کل درآمد این گذرگاه در سال مالی 2025 حدود 5.7 میلیارد دلار بوده که نسبت به عدد 5  میلیارد دلار ثبت شده در سال مالی 2024 رشد 14.4 درصدی داشته است. بر اساس این گزارش، در سال 2025، از کانال پاناما 13 هزار و 404 فروند کشتی عبور کرده که 19.3 درصد بیشتر از سال 2024 است. از کل کشتی‌های عبوری، 3342 فروند مربوط به کشتی‌های نئوپاناماکس (با ظرفیت تقریبی حدود 14 هزار TEU)  و 10 هزار و 62 فروند نیز مربوط به کشتی‌های پاناماکس (با ظرفیت تقریبی حدود 5 هزار TEU) بوده است. طبق همین گزارش، تناژ عبوری از کانال پاناما در مجموع 489 میلیون تن بوده است. این رقم در مقایسه با 423 میلیون تن در سال مالی ۲۰۲۴ افزایش یافته است. ACP بخش‌های کانتینری و گاز مایع (LPG) را به‌عنوان محرک‌های اصلی رشد درآمد این گذرگاه عنوان کرده است. بررسی داده‌های رسمی اداره کانال پاناما (ACP) نشان می‌دهد درآمد این گذرگاه از هر کشتی در سال 2025 به طور میانگین 425 هزار دلار بوده که نسبت به میانگین درآمد کانال سوئز از هر کشتی عبوری که سال گذشته حدود 329 هزار دلار بوده، حدود 29 درصد بیشتر است. به نظر می‌رسد این تفاوت درآمدی ممکن است ناشی از ترکیب کشتی‌های عبوری و همچنین خدمات اعطایی متفاوت این دو گذرگاه باشد.

حالا درآمد تنگه هرمز چقدر می‌تواند باشد؟ 
از دو روش می‌توان اقدام به برآورد درآمدهای احتمالی تنگه هرمز کرد؛ اولی، استفاده از تجارب دو گذرگاهی است که سالانه جزئیات عبور و مرور کشتی‌ها و همچنین میزان درآمد عایدی خود را منتشر می‌کنند. در بالاتر به تجارب کانال سوئز و پاناما اشاره شد. روش دوم برآورد درآمد احتمالی از طریق درنظرگرفتن «سهمی از ارزش کالای عبوری به‌عنوان عوارض» است.
درخصوص روش اول، بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال 2025 تعداد کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز 51 هزار و 100 فروند بوده است. این تعداد برای کانال پاناما 13 هزار و 404 فروند و برای کانال سوئز در سال 2023 (اوج ترددها) تعداد 26 هزار فروند بوده است. به عبارتی، تعداد کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز تا قبل از جنگ علیه ایران 2 برابر سوئز و 3.8 برابر پاناما بوده است. با درنظرگرفتن نسبت عبور کشتی‌ها و لحاظ درآمد 5.7 میلیارددلاری کانال پاناما در سال گذشته، می‌توان درآمد 21.7 میلیارددلاری را برای تنگه هرمز برآورد کرد، همچنین با درنظرگرفتن نسبت کشتی‌های عبوری و لحاظ‌کردن درآمد 10.3 میلیارددلاری کانال سوئز (در اوج خود طی سال 2023)، درآمد تنگه هرمز در نسبت با کانال سوئز، حدود 20.6 میلیارد دلار برآورد می‌شود. در اینجا دو موضوع را باید در نظر داشت؛ اول اینکه، قطعاً ترکیب کشتی‌های عبوری بر میزان درآمد احتمالی ایران از تنگه هرمز می‌تواند اثرگذار باشد. به عبارتی، بین عوارض پرداختی کشتی‌های کوچک و متوسط با نفتکش‌های غول‌پیکر و کشتی‌های LNG و کالاهایی چون خودرو، کودهای شیمیایی و امثال آن تفاوت زیادی وجود دارد که باید در محاسبات درآمد احتمالی تنگه هرمز در نظر گرفته شوند. بررسی وضعیت ترددها در تنگه هرمز و کانال سوئز نشان می‌دهد ترکیب کشتی‌های عبوری از این دو گذرگاه بسیار به هم نزدیک است، برای نمونه، در سال‌های اخیر نفتکش‌ها از کل کشتی‌های عبوری کانال سوئز سهم 32 درصدی و در تنگه هرمز سهم 32.2 درصدی داشته است. سهم فله‌برها نیز تقریباً در هر دو گذرگاه نزدیک 27 درصد بوده است. در کانال سوئز کشتی‌های کانتینری سهم 22 درصدی و در هرمز سهم 16.7 درصدی داشته، کشتی‌های با بار عمومی (General Cargo) سهم 8 و در هرمز سهم 5.6 درصدی را دارند، کشتی‌های حمل خودرو در هر دو گذرگاه سهم حول‌وحوش 4 درصدی داشته، کشتی‌های LNG (حمل گاز مایع) در سوئز سهم 3 درصدی و در هرمز سهم 8.5 درصدی دارد.
درنهایت، سهم سایر کشتی‌ها در سوئز 4 و در هرمز 5.5 درصد است. درمجموع، کشتی‌های با بار با ارزش بالا (نفتکش‌ها و کشتی‌های LNG) در هرمز 41 و در سوئز 35 درصد است. این موارد نشان می‌دهد ترکیب کشتی‌های عبوری در سوئز و هرمز بسیار به هم نزدیک بوده و سهم کشتی‌های با ارزش بالاتر در هرمز بیشتر است. درمجموع ، اگر تعداد را نیز لحاظ کنیم، در اغلب کشتی‌ها تعداد کشتی‌های عبوری از هرمز 1.5 تا 2 برابر سوئز بوده و در کشتی‌های LNG این میزان 5.6 برابر و در سایر کشتی‌ها 2.7 برابر است، همچنین اگر میانگین درآمد سوئز از هر کشتی در سه سال اخیر را که 329 هزار دلار بوده در نظر بگیریم، دریافت عوارض از عبور سالانه 51 هزار و 100 کشتی در تنگه هرمز می‌تواند درآمد نزدیک به 17 میلیارددلاری داشته باشد. درمجموع با بالا بودن سهم نفتکش ها و کشتی‌های LNG در هرمز نسبت به سوئز، دستیابی به درآمد احتمالی 20 تا 21 میلیارددلاری (با لحاظ کشتی‌های ایران) دور از دسترس نیست.  در هر حال، ترکیب کشتی‌های عبوری و همچنین خدمات اعطایی می‌تواند بر میزان درآمد تنگه هرمز اثر داشته باشد.
در سمت دیگر، بررسی‌ها نشان می‌دهد با درنظرگرفتن سهم کالاهای ایران، سالانه حدود ۹۰۰ تا ۱۱۰۰ میلیارد دلار کالا از تنگه هرمز خارج و ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیارد وارد تنگه می‌شود. کالاهای خروجی شامل نفت خام و فراورده‌های نفتی، گاز و مشتقات، محصولات پتروشیمی، فلزات و فراورده‌های معدنی و کالاهای ورودی شامل کالای اساسی و غذا، کالای ساختمانی، انواع خودرو و طیفی از محصولات شامل تجهیزات و لوازم‌یدکی کارخانه‌ها، الکترونیک و مخابرات، محصولات نیمه‌ساخته کارخانه‌ای، قطعات و مواد اولیه کارخانه‌ها و… است که شامل واردات ایران، امارات، قطر، کویت، بحرین، عراق و حدود یک‌چهارم واردات عربستان می‌شود. به عبارتی، سالانه گردش کالا از تنگه هرمز به حدود 1700 تا 1800 میلیارد دلار می‌رسد که اگر به طور میانگین یک درصد از این درآمد را عوارض تنگه هرمز در نظر بگیریم، بازهم به اعداد 17 تا 18 میلیارد دلار می‌رسیم.
درهرحال، باید این موضوع را در نظر گرفت که با اختلال در تنگه هرمز، بخشی از نفت از طریق لوله‌ها (عمدتاً عربستان و امارات) این گذرگاه را دور می‌زنند و ثانیاً از مجموع نفت و فراورده‌های نفتی عبوری از تنگه هرمز، بخشی از آن مربوط به ایران بوده است. درمجموع برخی پژوهشگران با لحاظ این موارد، درآمد احتمالی تنگه هرمز را سالانه بین 18 تا 20 میلیارد دلار برآورد می‌کنند؛ اعدادی که با لحاظ درآمدهای دو گذرگاه حساس سوئز و پاناما نزدیک به واقعیتند.