توسط : مثبت نیوز – در هفتههای اخیر، تصاویر زندهشدن دوباره پهنههای آبی کشور و ثبت بارشهایی که در برخی مناطق رکوردهای چند دههای را جابهجا کردهاند، موجی از امید را در میان افکار عمومی و دوستداران محیطزیست ایجاد کرده است.
در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، بارشهای امسال نهتنها فراتر از میانگین ۵۷ ساله بوده، بلکه نسبت به سال گذشته رشد چشمگیری داشته است؛ از افزایش بیش از ۴۰ درصدی در آذربایجان شرقی گرفته تا جهش حیرتانگیز ۹۱ درصدی در کردستان و بهبود قابل توجه بارندگی در آذربایجان غربی. کارشناسان میگویند این اعداد به معنای آن است که طبیعت فرصتی دوباره در اختیار ما گذاشته است؛ فرصتی که با مدیریت صحیح میتواند به نقطه عطفی در احیای نگین آبی شمالغرب ایران تبدیل شود.
افزایش تقریبی یک متری سطح آب دریاچه ارومیه و رسیدن حجم آب آن به حدود ۲.۵ میلیارد مترمکعب، نشانهای روشن از این بهبود اقلیمی است؛ با این حال، تحلیلگران حوزه آب هشدار میدهند این وضعیت نباید با خوشبینی افراطی اشتباه گرفته شود. آنها تأکید میکنند برای حفظ و تثبیت این روند صعودی، دریاچه باید بهطور مستمر حقابه طبیعی خود را دریافت کند؛ حقابهای در حدود ۳.۴ میلیارد مترمکعب در سال. به باور متخصصان، این بارشها نه مقصد، بلکه آغاز یک مسیر تازهاند؛ مسیری که تنها با اصلاح الگوهای توسعه کشاورزی، جلوگیری از بارگذاریهای جدید و حرکت جدی به سمت اقتصادهای جایگزین همچون انرژیهای پاک و گردشگری پایدار، میتواند به نتیجه برسد.
حوضه آبریز دریاچه ارومیه که بهعنوان یکی از حیاتیترین و استراتژیکترین حوضههای آبریز کشور شناخته میشود، به لحاظ جغرافیایی پهنهای گسترده شامل سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان را دربرمیگیرد. بر اساس دقیقترین و آخرین آمارهایی که از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران بهطور رسمی ارائه و منتشر شده، امسال تا ۲۹ فروردینماه، شاهد نزولات جوی بسیار چشمگیر و فراتر از پیشبینیها بودهایم، به عنوان مثال در استان آذربایجان شرقی رقمی معادل ۲۳۴.۸ میلیمتر بارندگی به ثبت رسیده است.
این میزان از بارش، تنها یک عدد ساده نیست، بلکه نشاندهنده جهشی فوقالعاده است. وقتی این رقم را با دادههای تاریخی مقایسه میکنیم، درمییابیم بارشهای اخیر در این استان، ۲۰ درصد بیشتر از میانگین درازمدت ۵۷ ساله بوده است. مهمتر از آن، اگر بخواهیم وضعیت را با سال گذشته در همین بازه زمانی بسنجیم، شاهد افزایش خیرهکننده ۴۲ درصدی هستیم که خود نویدبخش روزهای بهتری برای منابع آبی این منطقه است.
وضعیت در استان کردستان حتی از آذربایجان شرقی هم امیدوارکنندهتر است. این استان بارندگیهای بسیار قابلتوجه و پیوستهای را تجربه کرده که بر اساس آمار، ۲۱ درصد بیشتر از میانگین درازمدت ۵۷ ساله اقلیمی آن منطقه است، اما نکته شگفتانگیزتر در مورد کردستان، رشد خیرهکننده ۹۱ درصدی بارشها نسبت به سال گذشته است که نشان از یک تغییر مثبت و بزرگ در سال آبی جاری دارد.
در این میان، استان آذربایجان غربی که بخش عمدهای از حوضه آبریز دریاچه را در خود جای داده است، از هر دو استان دیگر وضعیت به مراتب مطلوبتری را سپری میکند. میزان بارشهای ثبت شده در این استان کلیدی، ۳۹ درصد بهتر از میانگین کلان ۵۷ ساله و به طرز شگفتآوری73 درصد بهتر از مدت مشابه در سال گذشته ثبت شده است. این اعداد و ارقام همگی گواه آن هستند که طبیعت فرصتی دوباره و بینظیر را در اختیار ما قرار داده است.
این نزولات جوی شگفتانگیز و به تعبیری رویایی باعث شده اکنون با چهرهای متفاوت از دریاچه ارومیه روبهرو باشیم. در حال حاضر، سطح آب دریاچه ارومیه حدود یک متر نسبت به زمان مشابه در سال گذشته بالاتر آمده که این یک تغییر تراز ملموس و قابلتوجه است. به تبع این افزایش تراز، حجم آب موجود در بستر دریاچه نیز به حدود ۲.۵ میلیارد مترمکعب رسیده، بنابراین شرایط پهنه آبی ارومیه بهمراتب از سال پیش بهتر و پررونقتر است.
با وجود این شرایط مسرتبخش، ما نباید دچار خوشبینی مفرط شویم و فراموش کنیم ریشههای اصلی بحران همچنان پابرجا هستند. برای ادامه حیات تابآورانه و پایدار دریاچه ارومیه، این پهنه نیازمند دریافت حقابه طبیعی خود است. بر اساس مطالعات دقیق اکولوژیک، سالانه به تخصیص رقمی در حدود ۳.۴ میلیارد مترمکعب از مجموع حدود ۷ میلیارد مترمکعب آب قابل استحصال کل حوضه آبریز نیاز داریم. این حقابه، حداقل نیاز حیاتی برای حفظ شرایط پایه دریاچه است، همچنین باید در نظر داشته باشیم تراز اکولوژیک و آرمانی دریاچه، نیازمند ذخیرهای در حدود ۱۲ میلیارد مترمکعب آب است. از این رو، بارشهای فعلی باید بهعنوان فرصتی طلایی و نقطه شروع قدرتمند برای اجرای برنامههای مدیریتی و اصلاح ساختاری در منطقه و تأمین حقابههای پایدار در نظر گرفته شود تا در فصول گرم سال، این اندوخته ارزشمند حفظ شود و دوباره شاهد پسروی آب و افزایش کانونهای گرد و غبار نباشیم.
بحرانی که بر سر دریاچه ارومیه آمد، محصول یک یا دو سال خشکسالی نبود، بلکه نتیجه یک روند مدیریتی نادرست و فشار بیرویه بر منابع آب و خاک منطقه بود. متأسفانه در دهههای گذشته، بهویژه پس از پایان جنگ در دهه ۷۰، ما شاهد یک گسترش شتابناک، بیبرنامه و وسیع در اراضی کشاورزی این حوضه بودیم. وسعت این اراضی که در ابتدا حدود ۳۲۰ هزار هکتار بود، با افزایشی چشمگیر و اضافه شدن بیش از ۳۶۰ هزار هکتار اراضی جدید، در دهه ۸۰ به مرز ۶۸۰ هزار هکتار رسید.
با توجه به اینکه هر هکتار زمین کشاورزی سالانه نیازمند حدود ۱۰ هزار مترمکعب آب است، این توسعه به معنای تحمیل نیازی معادل ۳.۶ میلیارد مترمکعب آب جدید به این حوضه حساس بود. در واقع ما کل حقابه زیستی دریاچه را صرف توسعه کشاورزی کردیم. به موازات این توسعه، تعداد چاههای حوضه نیز از 7 هزار حلقه در پایان جنگ 8 ساله به عدد خیرهکننده ۹۳ هزار حلقه افزایش یافت. این روند که اغلب با تشویق و حمایت مدیران استانی و نمایندگانی صورت میگرفت که به دنبال کسب رأی بیشتر از طریق وعدههای کوتاهمدت بودند، عملاً تیشه به ریشه منابع آبی منطقه زد و دریاچه را تا آستانه مرگ کامل پیش برد.
