توسط : مثبت نیوز – تحریم صنعت هوایی ایران طی نزدیک به دو دهه، از یک محدودیت تجاری مشخص به یک شبکه چندلایه از محدودیتهای مالی، فنی، عملیاتی و خدماتی تبدیل شده است. بررسی روند تحریمها نشان میدهد این تحریمها از سال 1388 تا 1405 در 8 موج انجام شده است.
در سالهای ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹ فشار بر صنعت هوایی ایران عمدتاً از مسیر محدودیت دسترسی به هواپیما، قطعات و خدمات دارای منشأ آمریکایی و همچنین محدودیتهای مالی اعمال میشد. همزمان، تحریمهای شورای امنیت و اتحادیه اروپا محدودیتهایی را برای برخی محمولههای مرتبط با ایران و فعالیت پروازهای باری اعمال کردند. این دوره را میتوان مرحله شکلگیری محدودیتهای عملیاتی دانست؛ محدودیتهایی که نوسازی ناوگان و دسترسی به زنجیره تأمین جهانی را دشوار میکرد.
سال ۱۳۹۰ نقطه عطف مهمی بود. آمریکا ایرانایر را در ژوئن ۲۰۱۱ تحریم کرد و چند ماه بعد، در اکتبر همان سال، ماهانایر نیز هدف تحریم قرار گرفت. از این مقطع، سیاست تحریمی از محدودیت عمومی صنعت به سمت شناسایی و تحریم شرکتهای مشخص حرکت کرد. در سالهای بعد هم شبکه واسطهها و شرکتهایی که در تأمین هواپیما، قطعات و خدمات برای ایرلاینهای ایرانی نقش داشتند، در کشورهای ثالث هدف تحریم قرار گرفتند.
در سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴ گشایشی محدود ایجاد شد. توافق موقت ژنو امکان تأمین برخی قطعات و خدمات ضروری برای ایمنی پروازهای غیرنظامی را فراهم کرد. این گشایش در دوره برجام به مرحله گستردهتری رسید و از ژانویه ۲۰۱۶، امکان صدور مجوز برای فروش هواپیماهای مسافری تجاری، قطعات و خدمات مرتبط به ایران فراهم شد. قراردادهای ایران با ایرباس، بوئینگ و گروه ATR محصول همین دوره بود و صنعت هوایی ایران برای نخستینبار پس از سالها امکان نوسازی رسمی ناوگان را پیدا کرد.
اما این دوره کوتاه بود. خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ و بازگشت تحریمها در نوامبر ۲۰۱۸، مسیر نوسازی ناوگان را بار دیگر مسدود کرد. ایرانایر مجدداً تحریم شد و همزمان شبکه تأمین قطعات و هواپیما نیز تحتفشار قرار گرفت. در سال ۱۳۹۸ دامنه این سیاست حتی گستردهتر شد. آمریکا به شرکتهای خارجی درباره ارائه خدماتی مانند تعمیر و نگهداری، سوخترسانی، خدمات زمینی، فروش بلیت، خدمات بار و کترینگ به ایرلاینهای تحریمشده ایرانی هشدار داد. در واقع، تحریم از فروش هواپیما عبور کرده و به سمت تحریم زنجیره خدمات هوانوردی حرکت کرده بود.
در فاصله ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲، ساختار تحریمها عمدتاً تثبیت شد و تلاش آمریکا، کمک به فرسایش تدریجی ناوگان و دشواری تأمین قطعات، موتور، تعمیرات سنگین، بیمه و خدمات فنی بود. از سال ۱۴۰۳ اروپا نیز وارد مرحله جدیدی از فشار مستقیم بر صنعت هوایی ایران شد. اتحادیه اروپا در اکتبر ۲۰۲۴ ایرانایر، ماهانایر و ساهاایر را تحریم کرد و انگلیس نیز در نوامبر همان سال ایرانایر را هدف تحریم قرار داد. این اقدامات عملاً دسترسی ایرانایر به بخش مهمی از شبکه پروازی اروپا را محدود کرد و در ادامه، محدودیتهای عملیاتی و خدماتی بیشتری را به همراه آورد.
در سال ۱۴۰۴ با بازگشت بخشی از تحریمهای اروپایی در چهارچوب سازوکار اسنپبک، محدودیتهای حملونقل هوایی بار ایران دوباره تشدید شد. در این مرحله، محدودیت دسترسی پروازهای باری ایرانی به فرودگاههای اتحادیه اروپا و محدودیت ارائه برخی خدمات فنی و تعمیراتی اهمیت پیدا کرد. در نهایت، در شهریور ۱۴۰۵ آمریکا وارد مرحلهای گستردهتر شد و ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرد.
